Университеттер инновацияның қозғаушы күші ретінде: Қазақстандағы жоғары білімнің рөлін қайта пайымдау
Төлегенов Б.
30.10.2026
Есепте Қазақстанның инновациялық дамуындағы университеттердің рөлі және елдің инновациялық ресурстары мен нәтижелері арасындағы тұрақты әрі өлшенетін алшақтықтың себептері талданады. Есептің авторы — Б. Төлегенов. Талдау ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының, ДЗМҰ-ның, ЭЫДҰ-ның және Дүниежүзілік банктің ресми статистикасына, Қазақстан заңнамасына және библиометриялық деректерге сүйенеді. Сондай-ақ онда АҚШ, Израиль, Оңтүстік Корея, Сингапур және бірқатар орта табысты елдердегі технологиялар трансфері режимдері салыстырылады.
Зерттеу мемлекеттің инновациялық жүйенің көзге көрінетін инфрақұрылымын құрғанын көрсетті. 2024 жылы «Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң қабылданды, технопарктер қаржыландырылды, шетелдік университет филиалдары тартылды, ал ғылым бюджетінің номиналдық көлемі үш жылда екі есеге жуық өсті. Алайда нәтижелер әлі де шектеулі. 2024 жылы ҒЗТКЖ шығыстары ЖІӨ-нің небәрі 0,16%-ын құрады, ал ЭЫДҰ бойынша орташа көрсеткіш 2,7%. Бұл шығыстар өсімінің 88%-ы мемлекеттік компанияларға тиесілі болды. 2023 жылы ел ішінде өнертабысқа 917 өтінім берілсе, PCT бойынша небәрі 26 өтінім берілді. Жеке бизнестің университеттік зерттеулерге сұранысы әлсіз, ал экономика әлі де шикізатқа құрылымдық тұрғыдан тәуелді.
Алшақтық төрт өлшем бойынша қарастырылады:
- ғылыми зерттеулерді қаржыландыру және басқару;
- зияткерлік меншікке құқық иелену және технологиялар трансферінің тетіктері;
- университет–өнеркәсіп–мемлекет қатынастарындағы сұраныс жағы;
- институционалдық автономия және адами капитал.
Заң өнертапқышқа лицензиялық табыстың кемінде 30%-ына кепілдік береді, бірақ университеттің құқық иесі ретіндегі мәртебесі айқын емес. Scopus-тағы жарияланымдар саны олардың сапасынан жылдам өсуде. Жер қойнауын пайдаланушылардың ҒЗТКЖ-ға міндетті 1% аударымы (жылына шамамен 70 млрд теңге) ұзақ уақыт бойы компаниялардың өз ішінде қайта бөлініп келді. Сонымен бірге «Болашақ» бағдарламасы тетіктер дұрыс жобаланғанда Қазақстанның талантты елде сақтай алатынын көрсетеді: бағдарламаның 12 731 түлегі бар, олардың тек 1,9%-ы елге қайту міндеттемесін орындамаған.
Есеп нақты құралдарды, жауапты институттарды және өлшенетін индикаторларды айқындайтын үш кезеңді реформалар күн тәртібімен аяқталады. Оған бюджет қаражатына жасалған зияткерлік меншік құқықтарын жоғары оқу орындарына бекіту және жер қойнауын пайдаланушылардың аударымдарынан бірлескен ҒЗТКЖ-ның бәсекелі қорын құру кіреді. Сондай-ақ технологиялар трансфері кеңселерін кәсібилендіру, ЖОО автономиясын ұлттық рейтингпен байланыстыру, шетелдік университет филиалдарына зерттеу міндеттемесін енгізу, ҒЗТКЖ шығыстарын ЖІӨ-нің 1%-ына дейін кезең-кезеңімен жеткізу және ғылыми қызметті бағалау жүйесін реформалау ұсынылады.
Тілі: қазақ тілі
Түйін сөздер: университеттер, инновация, жоғары білім, ҒЗТКЖ, технологиялар трансфері, зияткерлік меншік, коммерцияландыру, институционалдық автономия, адами капитал, Қазақстан